De geschiedenis van Duitse kerstmarkten: waar begon de kerstmagie?

De geur van versgebakken Lebkuchen, warme Glühwein in je handen, duizenden fonkelende lichtjes en houten kraampjes vol kerstversieringen. Wie weleens een Duitse kerstmarkt heeft bezocht, weet hoe bijzonder de sfeer kan zijn.

Maar wist je dat de geschiedenis van de Duitse kerstmarkten honderden jaren teruggaat? Lang voordat er kerstliedjes klonken en sfeervolle lichtjes brandden, kwamen handelaren, boeren en ambachtslieden al samen op wintermarkten.

Wat ooit begon als een praktische markt waar mensen hun wintervoorraad konden inslaan, groeide langzaam uit tot een van de mooiste kersttradities van Europa.

In deze blog nemen we je mee op een bijzondere reis door de geschiedenis van de Duitse kerstmarkten. Van de eerste middeleeuwse markten tot de wereldberoemde kerstmarkten van Dresden, Neurenberg en Frankfurt.

En natuurlijk geven we je ook tips om deze historische kerstmarkten zelf te ontdekken tijdens een gezellig weekendje weg in Duitsland.

Hoe zijn de Duitse kerstmarkten ontstaan?

De oorsprong van de Duitse kerstmarkten ligt in de late middeleeuwen. In die tijd waren de winters vaak lang en streng. Voor bewoners van steden en dorpen was het belangrijk om voldoende voedsel en andere benodigdheden in huis te halen voordat de winter echt begon.

Daarom kregen verschillende steden toestemming om speciale wintermarkten te organiseren.

Op deze markten verkochten handelaren onder andere vlees, brood, kaarsen, gereedschap en warme kleding. Ook ambachtslieden maakten gebruik van de gelegenheid om hun producten aan te bieden.

De eerste wintermarkten hadden dus nog weinig te maken met de gezellige kerstmarkten zoals we die tegenwoordig kennen.

Maar omdat deze markten vlak voor Kerstmis plaatsvonden, veranderde hun karakter langzaam. Er verschenen zoetigheden, speelgoed en kleine geschenken. Ook religieuze voorwerpen kregen een plekje tussen de handelswaren.

Zo ontstond geleidelijk een traditie waarin handel, gezelligheid en het naderende kerstfeest samenkwamen.

De eerste wintermarkten in Europa

Een van de vroegste voorbeelden van een wintermarkt in het Duitstalige gebied vinden we in Wenen.

Al in 1296 kreeg de stad toestemming om een decembermarkt te organiseren.

Deze vroege markt was nog geen kerstmarkt zoals wij die kennen. Toch laat hij zien hoe ver de traditie van wintermarkten teruggaat.

In de eeuwen daarna ontstonden ook in verschillende Duitse steden markten die steeds sterker verbonden raakten met de kerstperiode.

Wat is de oudste kerstmarkt van Duitsland?

Dat klinkt als een eenvoudige vraag, maar het antwoord is verrassend ingewikkeld.

Verschillende Duitse steden noemen zichzelf de oudste kerstmarkt van het land. Dat heeft alles te maken met de vraag wanneer een gewone wintermarkt daadwerkelijk een kerstmarkt werd.

Een paar historische kerstmarkten spelen daarbij een belangrijke rol.

Bautzen: een marktgeschiedenis vanaf 1384

In de Saksische stad Bautzen wordt al sinds 1384 een markttraditie rond de kerstperiode beschreven.

Volgens historische kronieken mochten slagers vanaf dat jaar op bepaalde zaterdagen tot Kerstmis hun vlees verkopen.

De oorspronkelijke oorkonde uit 1384 is niet bewaard gebleven, maar latere documenten ondersteunen het bestaan van deze vroege markttraditie.

In de eeuwen daarna groeide de vleesmarkt uit tot de sfeervolle kerstmarkt die tegenwoordig bekendstaat als de Bautzener Wenzelsmarkt.

Het bijzondere is dat deze kerstmarkt nog altijd wordt gehouden in de historische binnenstad, tussen eeuwenoude gebouwen en smalle straatjes.

Frankfurt: kerstmarkt met een eeuwenoude geschiedenis

Ook Frankfurt heeft een indrukwekkend kerstverleden.

De kerstmarkt van Frankfurt am Main wordt al in 1393 genoemd en behoort daarmee tot de oudste bekende kerstmarkttradities van Duitsland.

In het begin was het vooral een plaatselijke markt waar inwoners hun aankopen voor de feestdagen deden.

Pas later groeide de markt uit tot een groot feestelijk evenement met versierde kraampjes, lekkernijen en bezoekers van buiten de stad.

Tegenwoordig is de kerstmarkt op de historische Römerberg een van de bekendste van Duitsland.

Dresden: de beroemde Striezelmarkt sinds 1434

Een andere historische kerstmarkt is de beroemde Striezelmarkt in Dresden.

Deze markt werd voor het eerst schriftelijk vermeld in 1434.

Oorspronkelijk ging het om een eendaagse markt waar inwoners vlees konden kopen voor het kerstfeest.

Door de eeuwen heen groeide deze eenvoudige markt uit tot een van de beroemdste kerstmarkten van Europa.

De naam Striezelmarkt verwijst naar de Striezel, een historische benaming voor een feestelijk brood dat later bekend werd als Dresdner Stollen.

Wie tegenwoordig over de Striezelmarkt wandelt, ontdekt sfeervolle houten kraampjes, indrukwekkende kerstversieringen en bijzondere ambachtelijke producten.

Neurenberg: de beroemde Christkindlesmarkt

De Christkindlesmarkt van Neurenberg is misschien wel de bekendste kerstmarkt van Duitsland.

De markt heeft een bijzondere geschiedenis die nauw verbonden is met oude kersttradities en de figuur van het Christkind.

Jarenlang werd aangenomen dat een bewaard gebleven houten geschenkdoosje uit 1628 het oudste bewijs van de markt vormde.

Maar historisch onderzoek bracht een verrassende ontdekking aan het licht.

In 2025 werd vastgesteld dat de inscriptie op het doosje niet naar 1628, maar naar 1678 verwijst.

Daarmee veranderde een klein detail ineens het historische verhaal van een wereldberoemde kerstmarkt.

Het laat zien dat zelfs eeuwenoude tradities nog nieuwe geheimen kunnen prijsgeven.

Hoe Maarten Luther de kersttradities veranderde

Een belangrijke ontwikkeling in de geschiedenis van de kerstmarkten vond plaats tijdens de Reformatie in de zestiende eeuw.

In de middeleeuwen kregen kinderen in verschillende streken hun geschenken vooral op 6 december, de feestdag van Sint-Nicolaas.

Maar de protestantse hervormer Maarten Luther wilde de nadruk op katholieke heiligen verminderen.

In protestantse gebieden werd daarom steeds vaker het Christkind verbonden aan het geven van kerstcadeaus.

Het moment waarop kinderen hun geschenken ontvingen, verschoof daarbij steeds meer naar kerstavond.

Ook de markten veranderden hierdoor. Mensen gingen niet alleen levensmiddelen kopen, maar ook speelgoed, kleine geschenken en kerstversieringen.

Zo kregen de wintermarkten steeds meer het karakter van de kerstmarkten die we vandaag kennen.

Wie of wat is het Christkind?

Het Christkind is een traditionele geschenkenbrenger die in verschillende delen van Duitsland nog altijd een belangrijke rol speelt.

Opvallend genoeg is het Christkind tegenwoordig juist in veel katholieke gebieden populair, terwijl in andere regio's de Weihnachtsmann de geschenken brengt.

In Neurenberg speelt het Christkind zelfs een hoofdrol tijdens de beroemde kerstmarkt.

De markt wordt traditioneel geopend met een feestelijke proloog die door het Christkind wordt uitgesproken vanaf de Frauenkirche.

Voor bezoekers is dat een bijzondere belevenis waarbij een eeuwenoude traditie tot leven komt.

De heerlijke geschiedenis van Duitse kerstlekkernijen

Een Duitse kerstmarkt bezoeken zonder iets lekkers te proeven? Dat is bijna onmogelijk!

Veel van de bekende kerstspecialiteiten hebben zelf een geschiedenis die honderden jaren teruggaat.

Lebkuchen uit Neurenberg

De beroemde Nürnberger Lebkuchen behoren tot de bekendste Duitse kerstlekkernijen.

Deze kruidige koek werd al in de middeleeuwen gemaakt. Vooral Neurenberg ontwikkelde zich tot een belangrijk centrum voor de productie ervan.

Dat had alles te maken met de ligging van de stad aan oude handelsroutes.

Hier konden bakkers relatief gemakkelijk aan bijzondere specerijen, honing en andere ingrediënten komen.

Tegenwoordig is Nürnberger Lebkuchen een beschermde geografische aanduiding.

Dresdner Stollen: kerstbrood met een verhaal

De beroemde Dresdner Stollen is een rijk gevuld kerstbrood met onder andere gedroogd fruit, boter en suiker.

Maar vroeger zag dit kerstbrood er heel anders uit.

In de middeleeuwen golden tijdens de advent bepaalde vastenregels, waardoor het gebruik van boter beperkt was.

Aan het einde van de vijftiende eeuw kregen bakkers in Saksen via een pauselijke toestemming meer ruimte om boter te gebruiken.

Daarmee ontstond geleidelijk het rijke kerstbrood zoals we dat tegenwoordig kennen.

De Dresdner Stollen is inmiddels zo beroemd dat de naam beschermd is en het product aan specifieke voorwaarden moet voldoen.

Aachener Printen

Ook de stad Aken heeft een beroemde kerstspecialiteit: Aachener Printen.

Deze kruidige koek is nauw verbonden met de geschiedenis van de stad en wordt vooral rond de feestdagen volop verkocht.

Een bezoek aan de kerstmarkt van Aken is dan ook niet compleet zonder deze lokale lekkernij te proberen.

Glühwein: de warme klassieker

En dan is er natuurlijk nog de Glühwein.

Warme wijn met kruiden en specerijen is al eeuwenlang bekend. Toch is de Glühwein zoals we die op moderne kerstmarkten drinken een relatief jonge traditie.

Vandaag hoort een dampende mok Glühwein bijna vanzelfsprekend bij een bezoek aan een Duitse kerstmarkt.

JVD-tip: Probeer tijdens je bezoek eens een lokale specialiteit in plaats van alleen de bekende lekkernijen. Iedere regio heeft zijn eigen smaken en tradities.

De negentiende eeuw: kerst wordt een echt familiefeest

In de negentiende eeuw veranderde de manier waarop mensen Kerstmis vierden.

Waar het kerstfeest eerder sterk verbonden was met religieuze gebruiken, werd het in steeds meer gezinnen ook een belangrijk feest binnenshuis.

De kerstboom, feestelijke maaltijden en het uitwisselen van cadeaus kregen een steeds grotere rol.

En de kerstmarkten? Die groeiden mee met deze nieuwe tradities.

Handelaren verkochten steeds meer kerstversieringen, speelgoed, kaarsen en lekkernijen.

Veel producten die tegenwoordig typisch Duits aanvoelen, werden juist in deze periode populair.

De opkomst van de kerstboom

De traditie van versierde kerstbomen bestond al eerder in delen van het Duitstalige gebied.

Een bekende vroege schriftelijke vermelding van een versierde kerstboom komt uit Straatsburg in 1605.

In de negentiende eeuw verspreidde de kerstboom zich steeds verder door Duitsland en vervolgens ook naar andere landen.

Uiteindelijk groeide de versierde kerstboom uit tot een internationaal symbool van Kerstmis.

Hoe ontstond de adventskrans?

Ook de adventskrans heeft een bijzondere geschiedenis.

In 1839 bedacht de Duitse theoloog Johann Hinrich Wichern een manier om kinderen in een opvanghuis duidelijk te maken hoeveel dagen het nog duurde tot Kerstmis.

Hij gebruikte daarvoor een groot houten wiel met kaarsen.

Dit gebruik ontwikkelde zich later tot de bekende adventskrans met vier kaarsen.

Een traditie die tegenwoordig in veel Europese huiskamers terug te vinden is.

Notenkrakers en rookmannetjes uit het Ertsgebergte

Een van de bekendste regio's voor traditionele Duitse kerstversieringen is het Ertsgebergte in Saksen.

In deze streek ontwikkelde zich een bijzondere traditie van houtsnijwerk.

Mijnwerkers en ambachtslieden maakten onder andere houten notenkrakers, rookmannetjes, kerstpiramides en sfeervolle lichtbogen.

Deze ambachtelijke producten werden steeds populairder op kerstmarkten en zijn tegenwoordig echte verzamelobjecten.

Wie een kerstmarkt in Saksen bezoekt, komt deze karakteristieke versieringen nog altijd tegen.

De geboorte van de glazen kerstbal

Ook de bekende glazen kerstbal heeft Duitse wortels.

In het plaatsje Lauscha in Thüringen begonnen glasblazers in de negentiende eeuw met het maken van glazen kerstversieringen.

Deze versieringen groeiden uit tot een groot succes en werden later over de hele wereld verkocht.

Een mooi voorbeeld van hoe een lokaal ambacht kon uitgroeien tot een internationale kersttraditie.

Duitse kerstmarkten tijdens de Tweede Wereldoorlog

De twintigste eeuw bracht grote veranderingen met zich mee.

In de periode van het nationaalsocialisme probeerde het regime bestaande kersttradities voor eigen propagandadoeleinden te gebruiken.

Ook de kerstmarkten ontkwamen daar niet aan.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog kwamen veel markten stil te liggen. Steden als Dresden, Frankfurt en Neurenberg werden zwaar getroffen door bombardementen.

Historische gebouwen en oude stadscentra, die eeuwenlang het decor vormden van de kerstmarkten, gingen daarbij verloren.

De wederopbouw van de kersttraditie

Na de oorlog keerden de kerstmarkten geleidelijk terug.

In een periode waarin steden opnieuw moesten worden opgebouwd, boden de markten een gevoel van herkenning en verbondenheid.

De geur van kerstlekkernijen, de vertrouwde kraampjes en de feestelijke sfeer herinnerden inwoners aan een traditie die ondanks alles was blijven bestaan.

Ook in Oost-Duitsland bleven veel kerstmarkten bestaan.

Na de Duitse hereniging in 1990 beleefden vooral de historische kerstmarkten in steden als Dresden, Leipzig, Erfurt en Bautzen een nieuwe bloeiperiode.

Van eeuwenoude traditie tot wereldwijde kerstbeleving

Tegenwoordig worden in Duitsland ieder jaar duizenden kerstmarkten georganiseerd.

Sommige bestaan uit slechts een paar kraampjes op een dorpsplein. Andere trekken jaarlijks bezoekers uit alle delen van de wereld.

En de traditie is allang niet meer beperkt tot Duitsland.

Ook in andere Europese landen en zelfs in de Verenigde Staten en Azië worden kerstmarkten georganiseerd naar Duits voorbeeld.

De houten kraampjes, feestelijke verlichting, kerstdecoraties en Glühwein zijn daardoor uitgegroeid tot internationale symbolen van de kerstperiode.

Waarom zijn Duitse kerstmarkten zo bijzonder?

Wat Duitse kerstmarkten onderscheidt, is vooral de combinatie van historie, lokale tradities en gezelligheid.

Veel markten worden gehouden op prachtige historische pleinen, omringd door kerken, oude stadhuizen en monumentale vakwerkhuizen.

Daarbij heeft vrijwel iedere stad haar eigen specialiteiten.

In Dresden proef je Stollen, in Neurenberg Lebkuchen en in Aken de beroemde Printen.

Juist die regionale verschillen maken het leuk om meerdere Duitse kerstmarkten te bezoeken.

De Glühweinmok: een bijzonder souvenir

Wie een Duitse kerstmarkt bezoekt, krijgt zijn Glühwein vaak geserveerd in een speciale keramische mok.

Veel steden laten ieder jaar een nieuwe mok ontwerpen met een afbeelding van de stad of het jaartal erop.

Bij het bestellen betaal je meestal een bedrag aan Pfand, oftewel statiegeld.

Lever je de mok weer in, dan krijg je dit bedrag terug.

Maar je kunt hem natuurlijk ook bewaren als herinnering aan je bezoek.

Er zijn zelfs mensen die ieder jaar een nieuwe mok verzamelen van hun favoriete kerstmarkt.

Zo wordt een eenvoudige mok een klein stukje persoonlijke kerstgeschiedenis.

Welke historische Duitse kerstmarkten moet je bezoeken?

Nu je weet waar de tradities vandaan komen, is het natuurlijk extra leuk om de geschiedenis zelf te beleven.

Dit zijn vier bijzondere kerstmarkten die zeker een bezoek waard zijn.

1. De Striezelmarkt in Dresden

De historische Striezelmarkt vindt plaats op de Altmarkt in het centrum van Dresden.

Je vindt er prachtige kerstdecoraties, traditionele ambachtelijke producten en natuurlijk de beroemde Dresdner Stollen.

Een bijzonder evenement is het jaarlijkse Stollenfest, waarbij het beroemde kerstbrood uitgebreid wordt gevierd.

Tip: Combineer de kerstmarkt met een wandeling door de historische binnenstad en bewonder de indrukwekkende Frauenkirche.

2. De Christkindlesmarkt in Neurenberg

De kerstmarkt van Neurenberg wordt gehouden op de Hauptmarkt, vlak bij de beroemde Frauenkirche.

Met zijn traditionele kraampjes, feestelijke sfeer en bekende Lebkuchen is dit een van de beroemdste kerstmarkten van Duitsland.

De feestelijke opening door het Christkind is voor veel bezoekers een bijzonder moment.

Tip: Bezoek de markt bij voorkeur doordeweeks als je de grootste drukte wilt vermijden.

3. De Wenzelsmarkt in Bautzen

Bautzen is een prachtige historische stad in Saksen.

De Wenzelsmarkt is kleinschaliger dan de grote kerstmarkten van Dresden en Neurenberg, maar heeft een heel eigen charme.

De middeleeuwse gebouwen en gezellige straatjes zorgen voor een sfeervol decor.

Tip: Bautzen is uitstekend te combineren met een bezoek aan Dresden.

4. De kerstmarkt van Frankfurt

Ook Frankfurt heeft een prachtige kerstmarkt met een lange geschiedenis.

De markt strekt zich uit rond de historische Römerberg, waar de karakteristieke vakwerkgevels een bijzonder decor vormen.

Naast de bekende Glühwein en kerstlekkernijen ontdek je er volop gezellige kraampjes met cadeaus en kerstversieringen.

Tip: Combineer je kerstmarktbezoek met een wandeling langs de Main en ontdek het contrast tussen de historische binnenstad en de moderne skyline.

Wanneer beginnen de kerstmarkten in Duitsland?

De meeste Duitse kerstmarkten beginnen in de tweede helft van november of rond de eerste adventszondag.

Veel markten blijven geopend tot vlak voor Kerstmis, vaak tot 22 of 23 december.

Er zijn echter verschillen tussen steden en regio's. Sommige markten openen eerder of blijven langer geopend.

Controleer daarom altijd de actuele openingsdata voordat je een hotel of vakantiehuis boekt.

Handige tips voor een bezoek aan een Duitse kerstmarkt

Wil je zelf de bijzondere sfeer van een Duitse kerstmarkt beleven? Met een paar eenvoudige voorbereidingen wordt je bezoek nog leuker.

• Ga bij voorkeur doordeweeks: populaire kerstmarkten kunnen in het weekend erg druk zijn.
• Boek je accommodatie op tijd: vooral in bekende kerststeden raken populaire verblijven snel vol.
• Neem warme kleding mee: veel kerstmarkten zijn volledig buiten.
• Neem wat contant geld mee: niet iedere kleine kraam accepteert betaalpassen.
• Ontdek lokale specialiteiten: iedere regio heeft zijn eigen kerstlekkernijen.
• Blijf een nachtje slapen: juist wanneer de lichtjes aangaan, wordt de sfeer op een kerstmarkt extra bijzonder.

Veelgestelde vragen over Duitse kerstmarkten

Wat is de oudste kerstmarkt van Duitsland?

Dat hangt af van de manier waarop je een historische kerstmarkt definieert. Bautzen verwijst naar een markttraditie vanaf 1384, Frankfurt naar 1393 en Dresden naar een schriftelijke vermelding uit 1434. Deze markten behoren tot de oudste kerstmarkttradities van Duitsland.

Waarom zijn kerstmarkten zo populair in Duitsland?

Duitse kerstmarkten combineren eeuwenoude tradities met sfeervolle historische binnensteden, lokale lekkernijen, ambachtelijke producten en gezellige ontmoetingsplekken.

Waar komen de Duitse kerstmarkten vandaan?

De voorlopers ontstonden in de late middeleeuwen als wintermarkten waar inwoners voedsel en andere benodigdheden konden kopen voor de koude maanden. Later kregen deze markten steeds meer een feestelijk karakter.

Wat eet je op een Duitse kerstmarkt?

Bekende specialiteiten zijn Lebkuchen, Stollen, Bratwurst, gebrande amandelen en regionale koeksoorten. Ook warme Glühwein en alcoholvrije winterdranken zijn populair.

Wanneer kun je het beste een Duitse kerstmarkt bezoeken?

Doordeweekse dagen zijn vaak rustiger dan de weekenden. Vooral in de avonduren zorgen de kerstverlichting en de sfeervolle kraampjes voor een bijzondere belevenis.

Waarom een kerstmarktweekend in Duitsland zo leuk is

Een Duitse kerstmarkt bezoeken is meer dan alleen langs kraampjes wandelen.

Het is de combinatie van eeuwenoude geschiedenis, gezellige binnensteden, bijzondere tradities en de heerlijke sfeer die een bezoek zo speciaal maakt.

En waarom zou je na een paar uurtjes alweer naar huis rijden?

Door een nachtje of langer te blijven, kun je ook de stad zelf ontdekken. Wandel door historische straatjes, bezoek een museum, geniet van een gezellig restaurant en bewonder de kerstverlichting wanneer het donker wordt.

Of je nu kiest voor Dresden, Neurenberg of Frankfurt: iedere kerststad heeft haar eigen karakter.

De kerstmagie van vroeger leeft nog altijd voort

Wie de geschiedenis van Duitse kerstmarkten kent, kijkt met andere ogen naar de feestelijke kraampjes.

De Lebkuchen in Neurenberg herinneren aan middeleeuwse handelsroutes. De Dresdner Stollen vertelt een verhaal over eeuwenoude baktradities. De houten notenkrakers uit het Ertsgebergte herinneren aan ambachtslieden die van hun vakmanschap een bijzondere kersttraditie maakten.

En het Christkind dat ieder jaar de kerstmarkt van Neurenberg opent, laat zien hoe oude gebruiken tot op de dag van vandaag voortleven.

Neem tijdens je volgende kerstmarktbezoek daarom eens de tijd om niet alleen naar de kraampjes te kijken, maar ook naar de verhalen erachter.

Want achter vrijwel iedere kerstversiering, lekkernij en traditie schuilt een stukje geschiedenis.

En misschien neem je deze keer niet alleen een mooie herinnering mee naar huis, maar ook zo'n bijzondere Glühweinmok. Want soms begint een nieuwe kersttraditie gewoon tijdens een gezellig weekendje weg.

Dit artikel bevat affiliate-links. Wanneer je via een van deze links een accommodatie boekt, ontvangt JouwVakantieDichtbij mogelijk een commissie. Dit kost jou niets extra.